.. कपिलमुनिप्रणीत तत्त्वसमास ..
अथातस्तत्त्वसमासः || १||
अष्टौ प्रकृतयः || २||
षोडश विकाराः || ३||
पुरुषः || ४||
त्रैगुण्यम् || ५||
संचरः प्रतिसंचरः || ६||
अध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च || ७||
पञ्चाभिबुद्धयः || ८||
पञ्च दृग्योनयः || ९||
पञ्च वायवः || १०||
पञ्च कर्मात्मानः || ११||
पञ्चपर्वा अविद्या || १२||
अष्टाविंशतिधाऽशक्तिः || १३||
नवधा तुष्टिः || १४||
अष्टधा सिद्धिः || १५||
दश मौलिकार्थाः || १६||
अनुग्रहः सर्गः || १७||
चतुर्दशविधो भूतसर्गः || १८||
त्रिविधो बन्धः || १९||
त्रिविधो मोक्षः || २०||
त्रिविधं प्रमाणम् || २१||
|| इति ||
Encoded by Haresh Bakshi hbakshi@soundofindia.com
The notes corresponding to numbers and items:
अष्टौ प्रकृतयः || २||
jaDatattva has two categories: prakRiti and vikRiti. The eight prakRiti-s
are: 3 pradhaana 1) muula pprakRiti 2) mahattattva 3) ahaMkaara; and
five tanmaatraa-s: 4) shabda 5) sparsha 6) ruupa 7) rasa 8) gandha.
षोडश विकाराः || ३||
They are: 5 sthuula bhuuta [1-5]; 11 indriya-s [6-16]
5 sthuula bhuuta-s 1) aakaasha 2) vaayu 3) agni 4) jala 5) pRithvii
5 GYaanendriya-s 6) shrotra 7) tvachaa 8) netra 9) rasanaa 10) ghraaNa
5 karmendriya-s 11) vaaNii 12) hasta 13) paada 14) upastha 15) gudaa
and 16) manaH
त्रैगुण्यम् || ५||
they are: 1) sattva 2) rajas 3) tamas
पञ्चाभिबुद्धयः || ८||
The 5 'vRitti-s' of buddhi are:
1) pramaaNa 2) viparyaya 3) vikalpa 4) nidraa 5) smRiti
पञ्च दृग्योनयः || ९||
5 GYaanendriya-s: 1) shrotra 2) tvachaa 3) netra 4) rasanaa 5) ghraaNa
पञ्च वायवः || १०||
5 life forces: 1) praaNa 2) apaana (30 samaana 4) vyaana 5) udaana
पञ्च कर्मात्मानः || ११||
karmendriya-s: 1) vaaNii 2) hasta 3) paada 4) upastha 5) gudaa
पञ्चपर्वा अविद्या || १२||
The avidyaa-s, the 5 knots or joints, are:
1) avidyaa 2) asmitaa 3) raaga 4) dveshha 5) abhinivesha
अष्टाविंशतिधाऽशक्तिः || १३||
11 ashakti-s exist on the annihilation of the 11 indriya-s.
17 ashakti-s arise from the buddhi: 9 opposites of the 9 tushhTi-s
see |14|); and 8 opposites of siddhi-s, i.e. asiddhi-s see |15|.
नवधा तुष्टिः || १४||
Of the 9, 4 are adhyaatmika [1-4], and 5 are baahya [5-9].
1) prakRiti 2) upaadaana 3) kaala 4) bhaagya
5) shabda-tushhTi 6) sparsha-tushhTi 7) ruupa-tushhTi
8) rasa-tushhTi 9) gandha-tushhTi
अष्टधा सिद्धिः || १५||
They are as under; their opposites are the 8 asiddhi-s:
The 8 siddhi-s: 1) uuha 2) shabda 3) adhyayana 4) suhRit-
praapti 5) daana 6) aadhyaatmika duHkhahaana 7) aadhibhautika
duHkhahaana 8) aadhidaivika duHkhahaana
दश मौलिकार्थाः || १६||
10 muula dharma-s : 1) astitva 2) saMyoga 3) viyoga 4) sheshhavRittva
5) ekatva 6) arthavattva 7) paraarthya 8) anyataa 9) akartRitva 10) bahutva
चतुर्दशविधो भूतसर्गः || १८||
The 14 bhuuta worlds are: The bhuuta-s, here, are deva-s, having
8 daivika sRishhTi-s [1-8];
5 tiryak yoni-s ("animal/lower worlds") [9-13];
1 human world [14].
1) braahma 2) praajaapatya 3) aindra 4) daiva 5) gaandharva
6) pitrya 7) videha 8) prakRiti-laya;
9) pashu 10) pakshii 11) sariisRipa 12) kiiTa 13) sthaavara
14) human -- these are the 14 yoni-s (worlds)
त्रिविधो बन्धः || १९||
The 3 bandha-s are: 1) vaikRitika 2) daakshiNika 3) prakRitika.
त्रिविधो मोक्षः || २०||
The three types of liberation (from the bandha-s mentioned in |19|):
Liberation from 1) vaikaarika bandha 2) daakshiNika bandha
3) prakRitika bandha.
त्रिविधं प्रमाणम् || २१||
The 3 means of acquiring correct perception (pramaaNa) are:
1) pratyaksha 2) anumaana 3) aagama or aaptavachana.
एतत् सम्यग् ज्ञात्वा क्ऱितक्ऱित्यः स्यात् |
न पुनस्त्रिविधेन दुःखेनाभिभूयते || २२ ||
This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and
languages setting in your web browser to display the correct Unicode font.
Questions, comments:sanskrit@cheerful.com