.. वराहोपनिषत् ..
श्रीमद्वाराहोपनिषद्वेद्याखण्डसुखाकृति .
त्रिपान्नारायणाख्यं तद्रामचन्द्रपदं भजे ..
ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ..
तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ..
हरिः ॐ .. अथ ऋभुर्वै महामुनिर्देवमानेन द्वादशवत्सरं
तपश्चचार . तदवसाने वराहरूपी भगवान्प्रादुरभूत् .
स होवाचोत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति . सोदतिष्ठत् .
तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्कामिभिर्यद्यत्कामितं
तत्तत्त्वत्सकाशात्स्वप्नेऽपि न याचे . समस्तवेदशास्त्रेतिहासपुराणानि
समस्तविद्याजालानि ब्रह्मादयः सुराः सर्वे त्वद्रूपज्ञानान्मुक्तिमाहुः .
अतस्त्वद्रूपप्रतिपादिकां ब्रह्मविद्यां ब्रूहीति होवाच . तथेति स होवाच
वराहरूपी भगवान् . चतुर्विंशतितत्त्वानि केचिदिच्छन्ति वादिनः .
केचित्षट्त्रिंशत्तत्त्वानि केचित्षण्णवतीनि च .. १..
तेषां क्रमं प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु .
ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव श्रोत्रत्वग्लोचनादयः .. २..
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव वाक्पाण्यङ्घ्र्यादयः क्रमात् .
प्राणादतस्तु पञ्चैव पञ्च शब्दादयस्तथा .. ३..
मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् .
चतुर्विंशतितत्त्वानि तानि ब्रह्मविदो विदुः .. ४..
एतैस्तत्त्वैः समं पञ्चीकृतभूतानि पञ्च च .
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च .. ५..
देहत्रयं स्थूलसूक्ष्मकारणानि विदुर्बुधाः .
अवस्थात्रितयं चैव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तयः .. ६..
आहत्य तत्त्वजातानां षट्त्रिंशन्मुनयो विदुः .
पूर्वोक्तैस्तत्त्वजातैस्तु समं तत्त्वानि योजयेत् .. ७..
षड्भावविकृतिश्चास्ति जायते वर्धतेऽपि च .
परिणामं क्षयं नाशं षड्भावविकृतिं विदुः .. ८..
अशना च पिपासा च शोकमोहौ जरा मृतिः .
एते षडूर्मयः प्रोक्ताः षट्कोशानथ वच्मि ते .. ९..
त्वक्च रक्तं मांसमेदोमज्जास्थीनि निबोधत .
कामक्रोधौ लोभमोहौ मदो मात्सर्यमेव च .. १०..
एतेऽरिषड्वा विश्वश्च तैजसः प्राज्ञ एव च .
जीवत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि च गुणत्रयम् .. ११..
प्रारब्धागाम्यर्जितानि कर्मत्रयमितीरितम् .
वचनादानगमनविसर्गानन्दपञ्चकम् .. १२..
संकल्पोऽध्यवसायश्च अभिमानोऽवधारणा .
मुदिता करुणा मैत्री उपेक्षा च चतुष्टयम् .. १३..
दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः .
तथा चन्द्रश्चतुर्वक्त्रो रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः .. १४..
आहत्य तत्त्वजातानां षण्णवत्यस्तु कीर्तिताः .
पूर्वोक्ततत्त्वजातानां वैलक्षण्यमनामयम् .. १५..
वराहरूपिणं मां ये भजन्ति मयि भक्तितः .
विमुक्ताज्ञानतत्कार्या जीवन्मुक्ता भवन्ति ते .. १६..
ये षण्णवतितत्त्वज्ञा यत्र कुत्राश्रमे रताः .
जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः .. १७.. इति..
इति प्रथमोऽध्यायः ..
ऋभुर्नाम महायोगी क्रोडरूपं रमापतिम् .
वरिष्ठां ब्रह्मविद्यां त्वमधीहि भगवन्मम .
एवं स स्पृष्टो भगवान्प्राह भक्तार्तिभञ्जनः .. १..
स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा गुरुतोषणात् .
साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् .. २..
नित्यानित्यविवेकश्च इहामुत्र विरागता .
शमादिषट्कसंपत्तिर्मुमुक्षा तां समभ्यसेत् .. ३..
एवं जितेन्द्रियो भूत्वा सर्वत्र ममतामतिम् .
विहाय साक्षिचैतन्ये मयि कुर्यादहंमतिम् .. ४..
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं तत्रापि नरविग्रहम् .
ब्राह्मण्यं च महाविष्णोर्वेदान्तश्रवणादिना .. ५..
अतिवर्णाश्रमं रूपं सच्चिदानन्दलक्षणम् .
यो न जानाति सोऽविद्वान्कदा मुक्तो भविष्यति .. ६..
अहमेव सुखं नान्यदन्यच्चेन्नैव तत्सुखम् .
अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतःप्रियम् .. ७..
परप्रेमास्पदतया मा न भूवमहं सदा .
भूयासमिति यो द्रष्टा सोऽहं विष्णुर्मुनीश्वर .. ८..
न प्रकाशोऽहमित्युक्तिर्यत्प्रकाशैकबन्धना .
स्वप्रकाशं तमात्मानमप्रकाशः कथं स्पृशेत् .. ९..
स्वयं भातं निराधारं ये जानन्ति सुनिश्चितम् .
ते हि विज्ञानसंपन्ना इति मे निश्चिता मतिः .. १०..
स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादयः .
न सन्ति नास्ति माया च तेभ्यश्चाहं विलक्षणः .. ११..
अज्ञानान्धतमोरूपं कर्मधर्मादिलक्षणम् .
स्वयंप्रकाशमात्मानं नैव मां स्प्रष्टुमार्हति .. १२..
सर्वसाक्षिणमात्मानं वर्णाश्रमविवर्जितम् .
ब्रह्मरूपतया पश्यन्ब्रह्मैव भवति स्वयम् .. १३..
भासमानमिदं सर्वं मानरूपं परं पदम् .
पश्यन्वेदान्तमानेन सद्य एव विमुच्यते .. १४..
देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् .
आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते .. १५..
सत्यज्ञानानन्दपूर्णलक्षणं तमसः परम् .
ब्रह्मानन्दं सदा पश्यन्कथं बध्येत कर्मणा .. १६..
त्रिधामसाक्षिणं सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणम् .
त्वमहंशब्दलक्ष्यार्थमसक्तं सर्वदोषतः .. १७..
सर्वगं सच्चिदात्मानं ज्ञानचक्षुर्निरीक्षते .
अज्ञानचक्षुर्नेक्षेत भास्वन्तं भानुमन्धवत् .. १८..
प्रज्ञानमेव तद्ब्रह्म सत्यप्रज्ञालक्षणम् .
एवं ब्रह्मपरिज्ञानादेव मर्त्योऽमृतो भवेत् .. १९..
तद्ब्रह्मानन्दमद्वन्द्वं निर्गुणं सत्यचिद्घनम् .
विदित्वा स्वात्मनो रूपं न बिभेति कुतश्चन .. २०..
चिन्मात्रं सर्वगं नित्यं संपूर्णं सुखमद्वयम् .
साक्षाद्ब्रह्मैव नान्योऽस्तीत्येवं ब्रह्मविदां स्थितिः .. २१..
अज्ञस्य दुःखौघमयं ज्ञस्यानन्दमयं जगत् .
अन्धं भुवनमन्धस्य प्रकाशं तु सुचक्षुषाम् .. २२..
अनन्ते सच्चिदानन्दे मयि वाराहरूपिणी .
स्थितेऽद्वितीयभावः स्यात्को बन्धः कश्च मुच्यते .. २३..
स्वस्वरूपं तु चिन्मात्रं सर्वदा सर्वदेहिनाम् .
नैव देहादिसङ्घातो घटवद्दृशिगोचरः .. २४..
स्वात्मनोऽन्यदिवाभातं चराचरमिदं जगत् .
स्वात्ममात्रतया बुद्ध्वा तदस्मीति विभावय .. २५..
स्वस्वरूपं स्वयं भुङ्क्ते नास्ति भोज्यं पृथक् स्वतः .
अस्ति चेदस्तितारूपं ब्रह्मैवास्तित्वलक्षणम् .. २६..
ब्रह्मविज्ञानसंपन्नः प्रतीतमखिलं जगत् .
पश्यन्नपि सदा नैव पश्यति स्वात्मनः पृथक् .. २७..
मत्स्वरूपपरिज्ञानात्कर्मभिर्न स बध्यते .. २८..
यः शरीरेन्द्रियादिभ्यो विहीनं सर्वसाक्षिणम् .
परमार्थैकविज्ञानं सुखात्मानं स्वयंप्रभम् .. २९..
स्वस्वरूपतया सर्वं वेद स्वानुभवेन यः .
स धीरः स तु विज्ञेयः सोऽहं तत्त्वं ऋभो भव .. ३०..
अतः प्रपञ्चानुभवः सदा न हि
     स्वरूपबोधानुभवः सदा खलु .
इति प्रपश्यन्परिपूर्णवेदनो
     न बन्धमुक्तो न च बद्ध एव तु .. ३१..
स्वस्वरूपानुसन्धानान्नृत्यन्तं सर्वसाक्षिणम् .
मुहूर्तं चिन्तयेन्मां यः सर्वबन्धैः प्रमुच्यते .. ३२..
सर्वभूतान्तरस्थाय नित्यमुक्तचिदात्मने .
प्रत्यक्चैतन्यरूपाय मह्यमेव नमोनमः .. ३३..
त्वं वहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै त्वमसि .
तुभ्यं मह्यमनन्ताय मह्यं तुभ्यं चिदात्मने .. ३४..
नमो मह्यं परेशाय नमस्तुभ्यं शिवाय च .
किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् .. ३५..
यन्मया पूरितं विश्वं महाकल्पांबुना यथा .
अन्तःसङ्गं बहिःसङ्गमात्मसङ्गं च यस्त्यजेत् .
सर्वसङ्गनिवृत्तात्मा स मामेति न संशयः .. ३६..
अहिरिव जनयोगं सर्वदा वर्जयेद्यः
     कुणपमिव सुनारीं त्यक्तुकामो विरागी .
विषमिव विषयादीन्मन्यमानो दुरन्ता- 
     ञ्जगति परमहंसो वासुदेवोऽहमेव .. ३७..
इदं सत्यमिदं सत्यं सत्यमेतदिहोच्यते .
अहं सत्यं परं ब्रह्म मत्तः किंचिन्न विद्यते .. ३८..
उप समीपे यो वासो जीवात्मपरमात्मनोः .
उपवासः स विज्ञेयो न तु कायस्य शोषणम् .. ३९..
कायशोषणमात्रेण का तत्र ह्यविवेकिनाम् .
वल्मीकताडनादेव मृतः किं नु महोरगः .. ४०..
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद परोक्षज्ञानमेव तत् .
अहं ब्रह्मेति चेद्वेद साक्षात्कारः स उच्यते .. ४१..
यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् .
तस्मात्कालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भयेदसौ .. ४२..
अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम् .
द्वे पदे बन्धमोक्षाय निर्ममेति ममेति च .. ४३..
ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते .
बाह्यचिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तरचिन्तिका .
सर्वचिन्तां समुत्सृज्य स्वस्थो भव सदा ऋभो .. ४४..
संकल्पमात्रकलनेन जगत्समग्रं
     संकल्पमात्रकलने हि जगद्विलासः .
संकल्पमात्रमिदमुत्सृज निर्विकल्प- 
     माश्रित्य मामकपदं हृदि भावयस्व .. ४५..
मच्चिन्तनं मत्कथनमन्योन्यं मत्प्रभाषणम् .
मदेकपरमो भूत्वा कालं नय महामते .. ४६..
चिदिहास्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्मयमेव च .
चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्चिदिति भावय .. ४७..
रागं नीरागतां नीत्वा निर्लेपो भव सर्वदा .
अज्ञानजन्यकर्त्रादिकारकोत्पन्नकर्मणा .. ४८..
श्रुत्युत्पन्नात्मविज्ञानप्रदीपो बाध्यते कथम् .
अनात्मनां परित्यज्य निर्विकारो जगत्स्थितौ .. ४९..
एकनिष्ठतयान्तस्थसंविन्मात्रपरो भव .
घटाकाशमठाकाशौ महाकाशे प्रतिष्ठितौ .. ५०..
एवं मयि चिदाकाशे जीवेशौ परिकल्पितौ .
या च प्रागात्मनो माया तथान्ते च तिरस्कृता .. ५१..
ब्रह्मवादिभिरुद्गीता सा मायेति विवेकतः .
मायातत्कार्यविलये नेश्वरत्वं न जीवता .. ५२..
ततः शुद्धश्चिदेवाहं व्योमवन्निरुपाधिकः .
जीवेश्वरादिरूपेण चेतनाचेतनात्मकम् .. ५३..
ईक्षणादिप्रवेशान्ता सृष्टिरीशेन कल्पिता .
जाग्रदादिविमोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः .. ५४..
त्रिणाचिकादियोगान्ता ईश्वरभ्रान्तिमाश्रिताः .
लोकायतादिसांख्यान्ता जीवविश्रान्तिमाश्रिताः .. ५५..
तस्मान्मुमुक्षिभिर्नैव मतिर्जीवेशवादयोः .
कार्या किंतु ब्रह्मतत्त्वं निश्चलेन विचार्यताम् .. ५६.
अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जानन्ति यथा तथा .
भ्रान्ता एवाखिलास्तेषां क्व मुक्तिः क्वेह वा सुखम् .. ५७..
उत्तमाधमभावश्चेत्तेषां स्यादस्ति तेन किम् .
स्वप्नस्थराज्यभिक्षाभ्यां प्रबुद्धः स्पृशते खलु .. ५८..
अज्ञाने बुद्धिविलये निद्रा सा भण्यते बुधैः .
विलीनाज्ञानतत्कार्ये मयि निद्रा कथं भवेत् .. ५९..
बुद्धेः पूर्णविकासोऽयं जागरः परिकीर्त्यते .
विकारादिविहीनत्वाज्जागरो मे न विद्यते .. ६०..
सूक्ष्मनाडिषु संचारो बुद्धेः स्वप्नः प्रजायते .
संचारधर्मरहिते मयि स्वप्नो न विद्यते .. ६१..
सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमसावृते .
स्वरूपं महदानन्दं भुङ्क्ते विश्वविवर्जितः .. ६२..
अविशेषेण सर्वं तु यः पश्यति चिदन्वयात् .
स एव साक्षाद्विज्ञानी स शिवः स हरिर्विधिः .. ६३..
दीर्घस्वप्नमिदं यत्तद्दीर्घं वा चित्तविभ्रमम् .
दीर्घं वापि मनोराज्यं संसारं दुःखसागरम् .
सुप्तेरुत्थाय सुप्त्यन्तं ब्रह्मैकं प्रविचिन्त्यताम् .. ६४..
आरोपितस्य जगतः प्रविलापनेन
     चित्तं मदात्मकतया परिकल्पितं नः .
शत्रून्निहत्य गुरुषट्कगणान्निपाता- 
     द्गन्धद्विपो भवति केवलमद्वितीयः .. ६५..
अद्यास्तमेतु वपुराशशितारमास्तां
     कस्तावतापि मम चिद्वपुषो विशेषः .
कुम्भे विनश्यति चिरं समवस्थिते वा
     कुम्भाम्बरस्य नहि कोऽपि विशेषलेशः .. ६६..
अहिनिर्ल्वयनी सर्पनिर्मोको जीववर्जितः .
वल्मीके पतितस्तिष्ठेत्तं सर्पो नाभिमन्यते .. ६७..
एवं स्थूलं च सूक्ष्मं च शरीरं नाभिमन्यते .
प्रत्यग्ज्ञानशिखिध्वस्ते मिथ्याज्ञाने सहेतुके .
नेति नेतीति रूपत्वादशरीरो भवत्ययम् .. ६८..
शास्त्रेण न स्यात्परमार्थदृष्टिः
     कार्यक्षमं पश्यति चापरोक्षम् .
प्रारब्धनाशात्प्रतिभाननाश
    एवं त्रिधा नश्यति चात्ममाया .. ६९..
ब्रह्मत्वे योजिते स्वामिञ्जीवभावो न गच्छति .
अद्वैते बोधिते तत्त्वे वासना विनिवर्तते .. ७०..
प्रारब्धान्ते देहहानिर्मायेति क्षीयतेऽखिला .
अस्तीत्युक्ते जगत्सर्वं सद्रसं ब्रह्म तद्भवेत् .. ७१..
भातीत्युक्ते जगत्सर्वं भानं ब्रह्मैव केवलम् .
मरुभूमौ जलं सर्वं मरुभूमात्रमेव तत् .
जगत्त्रयमिदं सर्वं चिन्मात्रं स्वविचारतः .. ७२..
अज्ञानमेव न कुतो जगतः प्रसङ्गो
     जीवेशदेशिकविकल्पकथातिदूरे .
एकान्तकेवलचिदेकरसस्वभावे
     ब्रह्मैव केवलमहं परिपूर्णमस्मि .. ७३..
बोधचन्द्रमसि पूर्णविग्रहे
     मोहराहुमुषितात्मतेजसि .
स्नानदानयजनादिकाः
     क्रिया मोचनावधि वृथैव तिष्ठते .. ७४..
सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भवति योगतः .
तथात्ममनसोरैक्यं समाधिरिति कथ्यते .. ७५..
दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् .
दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना .. ७६..
उत्पन्नशक्तिबोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः .
योगिनः सहजावस्था स्वयमेव प्रकाशते .. ७७..
रसस्य मनसश्चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः .
रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले .. ७८..
मूर्च्छितो हरति व्याधिं मृतो जीवयति स्वयम् .
बद्धः खेचरतां धत्ते ब्रह्मत्वं रसचेतसि .. ७९..
इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस्तु मारुतः .
मारुतस्य लयो नाथस्तन्नाथं लयमाश्रय .. ८०..
निश्चेष्टो निर्विकारश्च लयो जीवति योगिनाम् .
उच्छिन्नसर्वसंकल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः .
स्वावगम्यो लयः कोऽपि मनसां वागगोचरः .. ८१..
पुङ्खानुपुङ्खविषयेक्षणतत्परोऽपि
     ब्रह्मावलोकनधियं न जहाति योगी .
सङ्गीतताललयवाद्यवशं गतापि
     मौलिस्थकुम्भपरिरक्षणधीर्नटीव .. ८२..
सर्वचिन्तां परित्यज्य सावधानेन चेतसा .
नाद एवानुसन्धेयो योगसाम्राज्यमिच्छता .. ८३..
इति द्वितीयोऽध्यायः .. २..
नहि नानास्वरूपं स्यादेकं वस्तु कदाचन .
तस्मादखण्ड एवास्मि यन्मदन्यन्न किंचन .. १..
दृश्यते श्रूयते यद्यद्ब्रह्मणोऽन्यन्न तद्भवेत् .
नित्यशुद्ध विमुक्तैकमखण्डानन्दमद्वयम् .
सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्परं ब्रह्माहमेव तत् .. २..
आनन्दरूपोऽहमखण्डबोधः
     परात्परोऽहं घनचित्प्रकाशः .
मेघा यथा व्योम न च स्पृशन्ति
     संसारदुःखानि न मां स्पृशन्ति .. ३..
सर्वं सुखं विद्धि सुदुःखनाशा- 
     त्सर्वं च सद्रूपमसत्यनाशात् .
चिद्रूपमेव प्रतिभानयुक्तं
     तस्मादखण्डं मम रूपमेतत् .. ४..
न हि जनिर्मरणं गमनागमौ
     न च मलं विमलं न च वेदनम् .
चिन्मयं हि सकलं विराजते
     स्फुटतरं परमस्य तु योगिनः .. ५..
सत्यचिद्घनमखण्डमद्वयं
     सर्वदृश्यरहितं निरामयम् .
यत्पदं विमलमद्वयं शिवं
     तत्सदाहमिति मौनमाश्रय .. ६..
जन्ममृत्युसुखदुःखवर्जितं
     जातिनीतिकुलगोत्रदूरगम् .
चिद्विवर्तजगतोऽस्य कारणं
    तत्सदाहमिति मौनमाश्रय .. ७..
पूर्णमद्वयमखण्डचेतनं
     विश्वभेदकलनादिवर्जितम् .
अद्वितीयपरसंविदंशकं
     तत्सदाहमिति मौनमाश्रय .. ८..
केनाप्यबाधितत्वेन त्रिकालेऽप्येकरूपतः .
विद्यमानत्वमस्त्येतत्सद्रूपत्वं सदा मम .. ९..
निरुपाधिकनित्यं यत्सुप्तौ सर्वसुखात्परम् .
सुखरूपत्वमस्त्येतदानन्दत्वं सदा मम .. १०..
दिनकरकिरणैर्हि शार्वरं तमो
     निबिडतरं झटिति प्रणाशमेति .
घनतरभवकारणं तमो यद्द्- 
     हरिदिनकृत्प्रभया न चान्तरेण .. ११..
मम चरणस्मरणेन पूजया च
     स्वकतमसः परिमुच्यते हि जन्तुः .
न हि मरणप्रभवप्रणाशहेतु- 
     र्मम चरणस्मरणादृतेऽस्ति किंचित् .. १२..
आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया .
तथा चेद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बन्धनात् .. १३..
आदित्यसंनिधौ लोकश्चेष्टते स्वयमेव तु .
तथा मत्संनिधावेव समस्तं चेष्टते जगत् .. १४..
शुक्तिकाया यथा तारं कल्पितं मायया तथा .
महदादि जगन्मायामयं मय्येव केवलम् .. १५..
चण्डालदेहे पश्वादिस्थावरे ब्रह्मविग्रहे .
अन्येषु तारतम्येन स्थितेषु न तथा ह्यहम् .. १६..
विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथापूर्वं विभाति दिक् .
तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्मे भाति तन्न हि .. १७..
न देहो नेन्द्रियप्राणो न मनोबुद्ध्यहंकृति .
न चित्तं नैव माया च न च व्योमादिकं जगत् .. १८..
न कर्ता नैव भोक्ता च न च भोजयिता तथा .
केवलं चित्सदानन्दब्रह्मैवाहं जनार्दनः .. १९..
जलस्य चलनादेव चञ्चलत्वं यथा रवेः .
तथाहंकारसम्बधादेव संसार आत्मनः .. २०..
चित्तमूलं हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् .
हन्त चित्तमहत्तायां कैषा विश्वासता तव .. २१..
क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणः क्व जगन्ति वा .
प्राक्तनानि प्रयातानि गताः सर्गपरम्परः .
कोटयो ब्रह्मणां याता भूपा नष्टाः परागवत् .. २२..
स चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुषोऽयासुरत्वतः .
विदुषोऽप्यासुरश्चेत्स्यान्निष्फलं तत्त्वदर्शनम् .. २३..
उत्पाद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवह्निना .
यदा तदैव दह्यन्ते कुतस्तेषां प्ररोहणम् .. २४..
यथा सुनिपुणः सम्यक् परदोषेक्षणे रतः .
तथा चेन्निपुणः स्वेषु को न मुच्येत बन्धनात् .. २५..
अनात्मविदमुक्तोऽपि सिद्धिजालानि वाञ्छति .
द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्त्याप्नोति मुनीश्वर .. २६..
नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदृक् .
आत्मनात्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति .. २७..
ये केचन जगद्भावास्तानविद्यामयान्विदुः .
कथं तेषु किलात्मज्ञस्त्यक्ताविद्यो निमज्जति .. २८..
द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्तयः साधुसिद्धिदाः .
परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन .. २९..
सर्वेच्छाकलनाशान्तावात्मलाभोदयाभिधः .
स पुनः सिद्धिवाञ्छायां कथमर्हत्यचित्ततः .. ३०.. इति..
इति तृतीयोध्यायः .. ३..
अथ ह ऋभुं भगवन्तं निदाघः पप्रच्छ जीवन्मुक्तिलक्षणमनुब्रूहीति .
तथेति स होवाच . सप्तभूमिषु जीवन्मुक्ताश्चत्वारः .
शुभेच्छा प्रथमा भूमिका भवति . विचारणा द्वितीया . तनुमानसी तृतीया .
सत्त्वापत्तिस्तुरीया . असंसक्तिः पञ्चमी . पदार्थभावना षष्ठी . तुरीयगा सप्तमी .
प्रणवात्मिका भूमिका अकारोकारमकारार्धमात्रात्मिका . स्थूलसूक्ष्मबीजसाक्षिभेदेनाकारादयश्चतुर्विधाः .
तदवस्था जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयाः .
अकारस्थूलांशे जाग्रद्विश्वः .
सूक्ष्मांशे तत्तैजसः . बीजांशे तत्प्राज्ञः . साक्ष्यंशे तत्तुरीयः .
मकारस्थूलांशे सुषुप्तविश्वः .
सूक्ष्मांशे तत्तैजसः . बीजांशे तत्प्राज्ञः . साक्ष्यंशे तत्तुरीयः .
अर्धमात्रास्थूलांशे तुरीयविश्वः .
सूक्ष्मांशे तत्तैजसः . बीजांशे तत्प्राज्ञः . साक्ष्यंशे तुरीयतुरीयः .
अकारतुरीयांशाः प्रथमद्वितीयतृतीयभूमिकाः .
उकारतुरीयांशा चतुर्थी भूमिका .
मकारतुरीयांशा पञ्चमी .
अर्धमात्रातुरीयांशा षष्ठी .
तदतीता सप्तमी .
भूमित्रयेषु विहरन्मुमुक्षुर्भवति .
तुरीयभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्भवति .
पञ्चमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरो भवति .
षष्ठभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरीयान्भवति .
सप्तमभूम्यां विहरन्ब्रह्मविद्वरिष्ठो भवति .
तत्रैते श्लोका भवन्ति .
ज्ञानभूमिः शुभेच्छा स्यात्प्रथमा समुदीरिता .
विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा .. १..
सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका .
पदार्थभावना षष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता .. २..
स्थितः किं मूढ एवास्मि प्रेक्ष्योऽहं शास्त्रसज्जनैः .
वैराग्यपूर्णमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः .. ३..
शास्त्रसज्जनसंपर्कवैराग्याभ्यासपूर्वकम् .
सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचारणा .. ४..
विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियार्थेषु रक्तता .
यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी .. ५..
भूमिकात्रितयाभ्यासाचित्तेऽर्थविरतेर्वशात् .
सत्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहृता .. ६..
दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसर्गफला तु या .
रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता संसक्तिनामिका .. ७..
भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया भृशम् .
आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभावनात् .. ८..
परप्रयुक्तेन चिरं प्रत्ययेनावबोधनम् .
पदार्थभावनानाम षष्ठी भवति भूमिका .. ९..
षड्भूमिकाचिराभ्यासद्भेदस्यानुपलम्भनात् .
यत्स्वभावैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः .. १०..
शुभेच्छादित्रयं भूमिभेदाभेदयुतं स्मृतम् .
यथावद्वेद बुद्ध्येदं जगज्जाग्रति दृश्यते .. ११..
अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशमं गते .
पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं तुर्यभूमि सुयोगतः .. १२..
विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते .
सत्वावशेष एवास्ते हि निदाघ दृढीकुरु .. १३..
पञ्चभूमिं समारुह्य सुषुप्तिपदनामिकाम् .
शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रके .. १४..
अन्तर्मुखतया नित्यं बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् .
परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते .. १५..
कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूम्यां सम्यग्विवासनः .
सप्तमी गाढसुप्ताख्या क्रमप्राप्ता पुरातनी .. १६..
यत्र नासन्न सद्रूपो नाहं नाप्यनहंकृतिः .
केवलं क्षीणमनन आस्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः .. १७..
अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे .
अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे .. १८..
मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव .
भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव .. १९..
द्र्ष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह .
दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज .. २०..
यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारयतोऽपि च .
अस्तंगतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते .. २१..
नोदेति नास्तमायाति सुखे दुःखे मनःप्रभा .
यथाप्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते .. २२..
यो जागर्ति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते .
यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते .. २३..
रागद्वेषभयादीनामनुरूपं चरन्नपि .
योऽन्तर्व्योमवदच्छन्नः स जीवन्मुक्त उच्यते .. २४..
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते .
कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते .. २५..
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः .
हर्षामर्षभयोन्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते .. २६..
यः समस्तार्थजालेषु व्यवहार्यपि शीतलः .
परार्थेष्विव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते .. २७..
प्रजहाति यदा कामान्सर्वांश्चित्तगतान्मुने .
मयि सर्वात्मके तुष्टः स जीवन्मुक्त उच्यते .. २८..
चैत्यवर्जितचिन्मात्रे पदे परमपावने .
अक्षुब्धचित्तो विश्रान्तः स जीवन्मुक्त उच्यते .. २९..
इदं जगदहं सोऽयं दृश्यजातमवास्तवम् .
यस्य चित्ते न स्फुरति स जीवन्मुक्त उच्यते .. ३०..
सद्ब्रह्मणि स्थिरे स्फारे पूर्णे विषयवर्जिते .
आचार्यशास्त्रमार्गेण प्रविश्याशु स्थिरो भव .. ३१..
शिवो गुरुः शिवो वेदः शिव देवः शिवः प्रभुः .
शिवोऽस्म्यहं शिवः सर्वं शिवदन्यन्न किंचन .. ३२..
तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः .
नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् .. ३३..
शुको मुक्तो वामदेवोऽपि मुक्त- 
     स्ताभ्यां विना मुक्तिभाजो न सन्ति .
शुकमार्गं येऽनुसरन्ति धीराः
     सद्यो मुक्तास्ते भवन्तीह लोके .. ३४..
वामदेवं येऽनुसरन्ति नित्यं
     मृत्वा जनित्वा च पुनःपुनस्तत् .
ते वै लोके क्रममुक्ता भवन्ति
     योगैः सांख्यैः कर्मभिः सत्त्वयुक्तैः .. ३५..
शुकश्च वामदेवश्च द्वे सृती देवनिर्मिते .
शुकः विहङ्गमः प्रोक्तो वामदेवः पिपीलिका .. ३६..
अतद्व्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन वा .
महावाक्यविचारेण सांख्ययोगसमाधिना .. ३७..
विदित्वा स्वात्मनो रूपं संप्रज्ञातसमाधितः .
शुकमार्गेण विरजाः प्रयान्ति परमं पदम् .. ३८..
यमाद्यासनजायासहठाभ्यासात्पुनःपुनः .
विघ्नबाहुल्यसंजात अणिमादिवशादिह .. ३९..
अलब्ध्वापि फलं सम्यक्पुनर्भूत्वा महाकुले .
पुनर्वासनयैवायं योगाभ्यासं पुनश्चरन् .. ४०..
अनेकजन्माभ्यासेन वामदेवेन वै पथा .
सोऽपि मुक्तिं समाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् .. ४१..
द्वाविमावपि पन्थानौ ब्रह्मप्राप्तिकरौ शिवौ .
सद्योमुक्तिप्रदश्चैकः क्रममुक्तिप्रदः परः .
अत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः .. ४२..
यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते .
तद्दृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वपातकैः .. ४३..
खेचरा भूचराः सर्वे ब्रह्मविद्दृष्टिगोचराः .
सद्य एव विमुच्यन्ते कोटिजन्मार्जितैरघैः .. ४४.. इति..
इति चतुर्थोऽद्यायः .. ४..
अथ हैनं ऋभुं भगवन्तं निदाघः पप्रच्छ
योगाभ्यासविधिमनुब्रूहीति . तथेति स होवाच .
पञ्चभूतात्मको देहः पञ्चमण्डलपूरितः .
काठिन्यं पृथिवीमेका पानीयं तद्द्रवाकृति .. १..
दीपनं च भवेत्तेजः प्रचारो वायुलक्षणम् .
आकाशः सत्त्वतः सर्वं ज्ञातव्यं योगमिच्छता .. २..
षट्शतान्यधिकान्यत्र सहस्राण्येकविंशतिः .
अहोरात्रवहिः श्वासैर्वायुमण्डलघाततः .. ३..
तत्पृथ्वीमण्डले क्षीणे वलिरायाति देहिनाम् .
तद्वदापो गणापाये केशाः स्युः पाण्डुराः क्रमात् .. ४..
तेजःक्षये क्षुधा कान्तिर्नश्यते मारुतक्षये .
वेपथुः संभवेन्नित्यं नाम्भसेनैव जीवति .. ५..
इत्थंभूतं क्षयान्नित्यं जीवितं भूतधारणम् .
उड्ड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः .. ६..
उड्डियाणं तदेव स्यात्तत्र बन्धोऽभिधीयते .
उड्डियाणो ह्यसौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेशरी .. ७..
तस्य मुक्तिस्तनोः कायात्तस्य बन्धो हि दुष्करः .
अग्नौ तु चालिते कुक्षौ वेदना जायते भृशम् .. ८..
न कार्या क्षुधि तेनापि नापि विण्मूत्रवेगिना .
हितं मितं च भोक्तव्यं स्तोकं स्तोकमनेकधा .. ९..
मृदुमध्यममन्त्रेषु क्रमान्मन्त्रं लयं हठम् .
लयमन्त्रहठा योगा योगो ह्यष्टाङ्गसंयुतः .. १०..
यमश्च नियमश्चैव तथा चासनमेव च .
प्राणायमस्तथा पश्चात्प्रत्याहारस्तथा परम् .. ११..
धारणा च तथा ध्यानं समधिश्चाष्टमो भवेत् .
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयार्जवम् .. १२..
क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश .
तपः सन्तोषमास्तिक्यं दानमीश्वरपूजनम् .. १३..
सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो व्रतम् .
एते हि नियमाः प्रोक्ता दशधैव महामते .. १४..
एकादशासनानि स्युश्चक्रादि मुनिसत्तम .
चक्रं पद्मासनं कूर्मं मयूरं कुक्कुटं तथा .. १५..
वीरासनं स्वस्तिकं च भद्रं सिंहासनं तथा .
मुक्तासनं गोमुखं च कीर्तितं योगवित्तमैः .. १६..
सव्योरु दक्षिणे गुल्फे दक्षिणं दक्षिणेतरे .
निदध्यादृजुकायस्तु चक्रासनमिदं मतम् .. १७..
पूरकः कुम्भकस्तद्वद्रेचकः पूरकः पुनः .
प्राणायामः स्वनाडीभिस्तस्मान्नाडीः प्रचक्षते .. १८..
शरीरं सर्वजन्तूनां षण्णवत्यङ्गुलात्मकम् .
तन्मध्ये पायुदेशात्तु द्व्यङ्गुलात्परतः परम् .. १९..
मेढ्रदेशादधस्तात्तु द्व्यङ्गुलान्मध्यमुच्यते .
मेढ्रान्नताङ्गुलादूर्ध्वं नाडीनां कन्दमुच्यते .. २०..
चतुरङ्गुलमुत्सेधं चतुरङ्गुलमायतम् .
अण्डाकारं परिवृतं मेदोमज्जास्थिशोणितैः .. २१..
तत्रैव नाडीचक्रं तु द्वादशारं प्रतिष्ठितम् .
शरीरं ध्रियते येन वर्तते तत्र कुण्डली .. २२..
ब्रह्मरन्ध्रं सुषुम्णा या वदनेन पिधाय सा .
अलम्बुसा सुषुम्णायाः कुहूर्नाडी वसत्यसौ .. २३..
अनन्तरारयुग्मे तु वारुणा च यशस्विनी .
दक्षिणारे सुषुम्णायाः पिङ्गला वर्तते क्रमात् .. २४..
तदन्तरारयोः पूषा वर्तते च पयस्विनी .
सुषुम्ना पश्चिमे चारे स्थिता नाडी सरस्वती .. २५..
शङ्खिनी चैव गान्धारी तदनन्तरयोः स्थिते .
उत्तरे तु सुषुम्नाया इडाख्या निवसत्यसौ .. २६..
अनन्तरं हस्तिजिह्वा ततो विश्वोदरी स्थिता .
प्रदक्षिणक्रमेणैव चक्रस्यारेषु नाडयः .. २७..
वर्तन्ते द्वादश ह्येता द्वादशानिलवाहकाः .
पटवत्संस्थिता नाड्यो नानावर्णाः समीरिताः .. २८..
पटमध्यं तु यत्स्थानं नाभिचक्रं तदुच्यते .
नादाधारा समाख्याता ज्वलन्ती नादरूपिणी .. २९..
पररन्ध्रा सुषुम्ना च चत्वारो रत्नपूरिताः .
कुण्डल्या पिहितं शश्वद्ब्रह्मरन्ध्रस्य मध्यमम् .. ३०..
एवमेतासु नाडीषु धरन्ति दशवायवः .
एवं नाडीगतिं वायुगतिं ज्ञात्वा विचक्षणः .. ३१..
समग्रीवशिरः कायः संवृतास्यः सुनिश्चलः .
नासाग्रे चैव हृन्मध्ये बिन्दुमध्ये तुरीयकम् .. ३२..
स्रवन्तममृतं पश्येन्नेत्राभ्यां सुसमाहितः .
अपानं मुकुलीकृत्य पायुमाकृष्य चोन्मुखम् .. ३३..
प्रणवेन समुत्थाप्य श्रीबीजेन निवर्तयेत् .
स्वात्मानं च श्रियं ध्यायेदमृतप्लावनं तथा .. ३४..
कालवञ्चनमेतद्धि सर्वमुख्यं प्रचक्षते .
मनसा चिन्तिता कार्यं मनसा येन सिध्यति .. ३५..
जलेऽग्निज्वलनाच्छाखापल्लवानि भवन्ति हि .
नाधन्यं जागतं वाक्यं विपरीता भवेत्क्रिया .. ३६..
मार्गे बिन्दुं समाबध्य वह्निं प्रज्वाल्य जीवने .
शोषयित्वा तु सलिलं तेन कायं दृढं भवेत् .. ३७..
गुदयोनिसमायुक्त आकुञ्चत्येककालतः .
अपानमूर्ध्वगं कृत्वा समानोन्ने नियोजयेत् .. ३८..
स्वात्मानं च श्रियं ध्यायेदमृतप्लावनं ततः .
बलं समारभेद्योगं मध्यमद्वारभागतः .. ३९..
भावयेदूर्ध्वगत्यर्थं प्राणापानसुयोगतः .
एष योगो वरो देहे सिद्धिमार्गप्रकाशकः .. ४०..
यथैवापाङ्गतः सेतुः प्रवाहस्य निरोधकः .
तथा शरीरगा च्छाया ज्ञातव्या योगिभिः सदा .. ४१..
सर्वासामेव नाडीनामेष बन्धः प्रकीर्तितः .
बन्धस्यास्य प्रसादेन स्फुटीभवति देवता .. ४२..
एवं चतुष्पथो बन्धो मार्गत्रयनिरोधकः .
एकं विकासयन्मार्गं येन सिद्धाः सुसङ्गताः .. ४३..
उदानमूर्ध्वगं कृत्वा प्राणेन सह वेगतः .
बन्धोऽयं सर्वनाडीनामूर्ध्वं याति निरोधकः .. ४४..
अयं च संपुटो योगो मूलबन्धोऽप्ययं मतः .
बन्धत्रयमनेनैव सिद्ध्यत्यभ्यासयोगतः .. ४५..
दिवारात्रमविच्छिन्नं यामेयामे यदा यदा .
अनेनाभ्यासयोगेन वायुरभ्यसितो भवेत् .. ४६..
वायावभ्यसिते वह्निः प्रत्यहं वर्धते तनौ .
वह्नौ विवर्धमाने तु सुखमन्नादि जीर्यते .. ४७..
अन्नस्य परिपाकेन रसवृद्धिः प्रजायते .
रसे वृद्धिं गते नित्यं वर्धन्ते धातवस्तथा .. ४८..
धातूनां वर्धनेनैव प्रबोधो वर्तते तनौ .
दह्यन्ते सर्वपापानि जन्मकोट्यर्जितानि च .. ४९..
गुदमेढ्रान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिकोणकम् .
शिवस्य बिन्दुरूपस्य स्थानं तद्धि प्रकाशकम् .. ५०..
यत्र कुण्डलिनी नाम परा शक्तिः प्रतिष्ठिता .
यस्मादुत्पद्यते वायुर्यस्माद्वह्निः प्रवर्धते .. ५१..
यस्मादुत्पद्यते बिन्दुर्यस्मान्नादः प्रवर्धते .
यस्मादुत्पद्यते हंसो यस्मादुत्पद्यते मनः .. ५२..
मूलाधारादिषट्चक्रं शक्तिस्थानमुदीरितम् .
कण्ठादुपरि मूर्धान्तं शांभवं स्थानमुच्यते .. ५३..
नाडीनामाश्रयः पिण्डो नाड्यः प्राणस्य चाश्रयः .
जीवस्य निलयः प्राणो जीवो हंसस्य चाश्रयः .. ५४..
हंसः शक्तेरधिष्ठानं चराचरमिदं जगत् .
निर्विकल्पः प्रसन्नात्मा प्राणायां समभ्यसेत् .. ५५..
सम्यग्बन्धत्रयस्थोऽपि लक्ष्यलक्षणकारणम् .
वेद्यं समुद्धरेन्नित्यं सत्यसंधानमानसः .. ५६..
रेचकं पूरकं चैव कुम्भमध्ये निरोधयेत् .
दृश्यमाने परे लक्ष्ये ब्रह्मणि स्वयमाश्रितः .. ५७..
बाह्यस्थविषयं सर्वं रेचकः समुदाहृतः .
पूरकं शास्त्रविज्ञानं कुम्भकं स्वगतं स्मृतम् .. ५८..
एवमभ्यासचित्तश्चेत्समुक्तो नात्र संशयः .
कुम्भकेन समारोप्य कुम्भकेन पूरयेत् .. ५९..
कुम्भेन कुम्भयेत्कुम्भं तदन्तस्थः परं शिवम् .
पुनरास्फालयेदद्य सुस्थिरं कण्ठमुद्रया .. ६०..
वायूनां गतिमावृत्य धृत्वा पूरककुम्भकौ .
समहस्तयुगं भूमौ समं पादयुगं तथा .. ६१..
वेधकक्रमयोगेन चतुष्पीठं तु वायुना .
आस्फालयेन्महामेरुं वायुवक्त्रे प्रकोटिभिः .. ६२..
पुटद्वयं समाकृष्य वायुः स्फुरति सत्वरम् .
सोमसूर्याग्निसंबधाज्जानीयादमृताय वै .. ६३..
मेरुमध्यगता देवाश्चलन्ते मेरुचालनात् .
आदौ संजायते क्षिप्रं वेधोऽस्य ब्रह्मग्रन्थितः .. ६४..
ब्रह्मग्रन्थिं ततो भित्त्वा विष्णुग्रन्थिं भिनत्त्यसौ .
विष्णुग्रन्थिं ततो भित्त्वा रुद्रग्रन्थिं भिनत्त्यसौ .. ६५..
रुद्रग्रन्थिं ततो भित्त्वा छित्वा मोहमलं तथा .
अनेकजन्मसंस्कारगुरुदेवप्रसादतः .. ६६..
योगाभ्यासात्ततो वेधो जायते तस्य योगिनः .
इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्नानाडिमण्डले .. ६७..
मुद्राबन्धविशेषेण वायुमूर्ध्वं च कारयेत् .
ऱ्हस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षप्रदायकः .. ६८..
आप्यायनः प्लुतो वापि त्रिविधोच्चारणेन तु .
तैलधारामिवच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् .. ६९..
अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् .
ऱ्हस्वं बिन्दुगतं दैर्घ्यं ब्रह्मरन्ध्रगतं प्लुतम् .
द्वादशान्तगतं मन्त्रं प्रसादं मन्त्रसिद्धये .. ७०
सर्वविघ्नहरश्चायं प्रणवः सर्वदोषहा .
आरंभश्च घटश्चैव पुनः परिचयस्तथा .. ७१..
निष्पत्तिश्चेति कथिताश्चतस्रस्तस्य भूमिकाः .
कारणत्रयसंभूतं बाह्यं कर्म परित्यजन् .. ७२..
आन्तरं कर्म कुरुते यत्रारंभः स उच्यते .
वायुः पश्चिमतो वेधं कुर्वन्नापूर्य सुस्थिरम् .. ७३..
यत्र तिष्ठति सा प्रोक्ता घटाख्या भूमिका बुधैः .
न सजीवो न निर्जीवः काये तिष्ठति निश्चलम् .
यत्र वायुः स्थिरः खे स्यात्सेयं प्रथमभूमिका .. ७४..
यत्रात्मना सृष्टिलयौ जीवन्मुक्तिदशागतः .
सहजः कुरुते योगं सेयं निष्पत्तिभूमिका .. ७५.. इति..
एतदुपनिषदं योऽधीते सोऽग्निपूतो भवति .
स वायुपूतो भवति . सुरापानात्पूतो भवति .
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति . स जीवन्मुक्तो भवति .
तदेतदृचाभ्युक्तम् . तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः .
दिवीव चक्षुराततम् . तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते .
विष्णोर्यत्परमं पदमित्युपनिषत् ..
इति पञ्चमोऽध्यायः .. .. ५..
ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै ..
तेजस्विनावधी तमस्तु मा विद्विषावहै ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. हरिः ॐ तत्सत् ..
इति वराहोपनिषत्समाप्ता ..

Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)

This page uses Unicode utf-8 encoding for devanagari. Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct Unicode font. Questions, comments:sanskrit@cheerful.com